کرج – عصر شفافیت – وقتی از پیامدهای جنگ صحبت می‌کنیم، معمولاً نخست به خسارت‌های جانی و مالی، تخریب زیرساخت‌ها، آوارگی و آسیب‌های روانی ناشی از ناامنی فکر می‌کنیم؛ اما در میان این پیامدها، گروه‌هایی هستند که شرایط بحرانی، زندگی و سلامت آنان را با مخاطراتی متفاوت روبه‌رو می‌کند. زنان باردار از جمله این گروه‌ها هستند؛ مادرانی که حتی در روزهای اضطراب و ناامنی نیز نمی‌توانند مراقبت‌های پزشکی خود را به تعویق بیندازند.
جنگ ۱۲روزه خرداد ۱۴۰۴، بار دیگر این واقعیت را پیش روی جامعه قرار داد که بحران فقط به مرزهای جغرافیایی، مراکز نظامی یا زیرساخت‌های اقتصادی محدود نمی‌شود. گاهی پیامدهای آن در خانه‌ای دیده می‌شود که مادری باردار، میان نگرانی از امنیت خانواده و اضطراب سلامت فرزند متولد نشده‌اش، روزهای دشواری را سپری می‌کند.
شاید در نگاه نخست، سلامت مادران باردار در میان انبوه مسائل ناشی از جنگ، موضوعی تخصصی و محدود به نظام درمانی به نظر برسد؛ اما واقعیت این است که حمایت از مادران، بخشی از مسئولیت اجتماعی و یکی از پایه‌های اساسی سیاست‌های حمایت از خانواده و جوانی جمعیت است.
نگرانی‌هایی که در آمارهای جنگ دیده نمی‌شوند
در روزهای جنگ، بسیاری از خانواده‌ها با اضطراب، جابه‌جایی و اختلال در زندگی روزمره مواجه شدند؛ اما شرایط برای همه اعضای خانواده یکسان نبود. زنان باردار به دلیل نیاز مستمر به مراقبت‌های تخصصی، با نگرانی‌هایی روبه‌رو بودند که صرفاً به امنیت محل سکونت محدود نمی‌شد.
دسترسی به پزشک و ماما، انجام مراقبت‌های دوره‌ای، تأمین داروهای ضروری، امکان مراجعه به بیمارستان و اطمینان از استمرار خدمات زایمان، بخشی از نیازهای حیاتی این گروه بود.
خبرگزاری تسنیم در گزارشی به تاریخ ۲۱ تیر ۱۴۰۴، به نقل از سودابه کاظمی، رئیس انجمن علمی متخصصین زنان و زایمان ایران، از افزایش اضطراب مادران باردار در جریان جنگ ۱۲روزه خبر داد. در این گزارش به جابه‌جایی خانواده‌ها، نگرانی از دسترسی به خدمات درمانی و بروز حملات اضطرابی در برخی مادران اشاره شده است.
این روایت، تنها بازتاب یک نگرانی فردی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از ضرورتی است که باید در برنامه‌ریزی‌های حوزه سلامت جدی گرفته شود. بحران، نیازهای معمول مادران را متوقف نمی‌کند؛ بلکه ممکن است دسترسی به همان خدمات ضروری را دشوارتر سازد.
مادری که در شرایط عادی باید مراقبت‌های بارداری خود را در زمان مشخص دریافت کند، در شرایط بحران نیز به همان مراقبت‌ها نیاز دارد. حتی ممکن است به دلیل فشارهای روانی، جابه‌جایی و اختلال در دسترسی به خدمات، بیش از گذشته به حمایت نیازمند باشد.
سلامت مادران؛ مسئولیتی که نباید به روزهای بحران موکول شود
واکنش نظام سلامت به شرایط جنگ ۱۲روزه نیز قابل توجه بود. در اول تیرماه ۱۴۰۴، معاونت‌های بهداشت و درمان وزارت بهداشت، دستورالعملی با موضوع توجه ویژه به سلامت مادران در دوره بحران به دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور ابلاغ کردند.
در این دستورالعمل، استمرار مراقبت‌های دوران بارداری، پیش‌بینی مراکز درمانی پشتیبان، اطلاع‌رسانی درباره محل دریافت خدمات، تأمین داروهای ضروری، تسهیل ارجاع مادران نیازمند مراقبت ویژه و ارائه خدمات مشاوره سلامت روان مورد تأکید قرار گرفت.
اهمیت این دستورالعمل در آن است که استمرار خدمات سلامت مادران را حتی در شرایط اضطراری، بخشی از مسئولیت نظام سلامت می‌داند.
با این حال، پرسش اصلی اینجاست: آیا آمادگی برای حمایت از مادران باید تنها هنگام وقوع بحران فعال شود؟
تجربه جنگ نشان داد که برنامه‌ریزی برای حمایت از مادران نباید به واکنش‌های مقطعی محدود بماند. اگر قرار است در شرایط اضطراری خدمات درمانی بدون وقفه ادامه پیدا کند، باید پیش از وقوع بحران، مسیرهای جایگزین ارائه خدمت، شبکه ارجاع، نیروی انسانی پشتیبان و سازوکار اطلاع‌رسانی مشخص شده باشد.
ابلاغ دستورالعمل دیگری از سوی وزارت بهداشت در اسفند ۱۴۰۴ درباره استمرار خدمات سلامت مادران در شرایط بحران نیز نشان می‌دهد که این موضوع به یکی از ضرورت‌های جدی برنامه‌ریزی نظام سلامت تبدیل شده است. تأکید بر دسترسی به کادر درمان، استمرار خدمات بیمارستانی و تسهیل ارجاع مادران، از جمله موضوعاتی است که در این دستورالعمل مورد توجه قرار گرفته است.
به بیان روشن‌تر، نمی‌توان هنگام وقوع بحران تازه به فکر یافتن راهی برای دسترسی مادر باردار به بیمارستان افتاد؛ آمادگی باید پیش از بحران شکل گرفته باشد.
سلامت مادر فقط به بارداری و زایمان محدود نیست
یکی از خطاهای رایج در نگاه به سلامت مادران، محدود کردن آن به دوران بارداری و فرایند زایمان است؛ درحالی‌که سلامت مادر مجموعه‌ای از نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی را در بر می‌گیرد.
اضطراب ناشی از ناامنی، نگرانی‌های اقتصادی، ترس از آینده و احساس بی‌پناهی در شرایط بحرانی، می‌تواند تجربه بارداری و سلامت روان مادر را تحت تأثیر قرار دهد.
سازمان جهانی بهداشت در گزارش سال ۲۰۲۵ خود درباره سلامت روان در شرایط اضطراری، بر پیامدهای روانی جنگ‌ها و بحران‌ها و ضرورت ادغام خدمات سلامت روان در برنامه‌های آمادگی و پاسخ به بحران تأکید کرده است.
این موضوع برای زنان باردار اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا حمایت از آنان نباید تنها به ارائه خدمات درمانی محدود شود. دسترسی به مشاوره، حمایت خانواده، آموزش و شناسایی به‌موقع مشکلات روانی نیز باید در نظام مراقبتی پیش‌بینی شود.
البته نباید هر اضطراب یا نگرانی طبیعی دوران بحران را بیماری تلقی کرد. مسئله اصلی، فراهم کردن امکان دریافت حمایت به‌موقع برای مادرانی است که فشار روانی شرایط زندگی از توان سازگاری آنان فراتر می‌رود.
در واقع، حمایت روانی از مادران باید بخشی از مراقبت‌های معمول دوران بارداری و پس از زایمان باشد، نه خدمتی که فقط در زمان وقوع حوادث غیرمترقبه به آن توجه شود.
یک پژوهش از البرز و ضرورت توجه به کیفیت مراقبت
اهمیت سلامت مادران تنها در شرایط جنگی مطرح نیست. پژوهشی که در سال ۲۰۱۶ در نشریه علمی Midwifery منتشر شده و معصومه رجبی نائینی، از پژوهشگران وابسته به دانشگاه علوم پزشکی البرز، یکی از نویسندگان آن است، نمونه‌ای از ضرورت توجه به کیفیت مراقبت‌های مادری در سطح استان را نشان می‌دهد.
این مطالعه با استفاده از رویکرد «نزدیک به مرگ مادری» یا Maternal Near Miss، وضعیت مراقبت از مادران را در بیمارستان‌های دولتی و خصوصی استان البرز بررسی کرده است.
بر اساس نتایج این پژوهش، اطلاعات ۳۸ هزار و ۷۱۵ زایمان بررسی شد که در میان آن‌ها ۱۹۲ مورد نزدیک به مرگ مادری و هفت مورد مرگ مادر ثبت شده بود. پژوهشگران با بررسی شاخص‌های دسترسی و کیفیت مراقبت، بر ظرفیت این رویکرد برای شناسایی نقاط ضعف خدمات و بهبود کیفیت مراقبت‌های مادری تأکید کردند.
اهمیت این پژوهش در یک نکته اساسی است: ارزیابی وضعیت سلامت مادران نباید صرفاً به تعداد تولدها یا آمار مرگ‌ومیر محدود شود. بررسی مواردی که مادر تا آستانه مرگ پیش رفته اما نجات یافته است، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره کیفیت خدمات، سرعت تشخیص و اثربخشی مداخلات درمانی در اختیار مدیران سلامت قرار دهد.
البته داده‌های این مطالعه مربوط به سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ است و نمی‌توان آن را تصویری از وضعیت فعلی استان البرز دانست. ارزش استناد به آن، یادآوری ضرورت پایش مستمر کیفیت خدمات و استفاده از شاخص‌های علمی برای شناسایی کاستی‌های نظام مراقبت است.
این همان نقطه‌ای است که پژوهش علمی می‌تواند از محدوده دانشگاه فراتر برود و به ابزاری برای اصلاح سیاست‌گذاری تبدیل شود؛ به‌ویژه در استانی مانند البرز که بررسی مستمر کیفیت خدمات سلامت مادران و شناسایی نیازهای جمعیتی آن، اهمیت ویژه‌ای دارد.
پیوند سلامت مادر با آینده جمعیت
در سال‌های اخیر، بخش مهمی از مباحث مربوط به جوانی جمعیت به تسهیلات اقتصادی، حمایت‌های مالی، تسهیل ازدواج و تشویق به فرزندآوری اختصاص یافته است. این اقدامات در جای خود اهمیت دارند؛ اما آیا می‌توان بدون توجه به سلامت و امنیت مادر، از خانواده‌ها انتظار داشت با اطمینان بیشتری برای فرزندآوری تصمیم بگیرند؟
فرزندآوری تصمیمی چندبعدی است. خانواده‌ها در کنار مسائل اقتصادی، به کیفیت خدمات درمانی، امنیت دوران بارداری، سلامت فرزند، حمایت‌های پس از زایمان و امکان ادامه زندگی شغلی و اجتماعی مادر نیز توجه می‌کنند.
مادری که از دسترسی به مراقبت‌های ضروری اطمینان ندارد، یا نگران است در صورت بروز مشکل در دوران بارداری و زایمان از حمایت کافی برخوردار نباشد، با دغدغه‌ای مواجه است که صرفاً با پرداخت تسهیلات یا ارائه مشوق‌های مقطعی برطرف نمی‌شود.
البته امنیت سلامت به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش فرزندآوری نیست؛ همان‌طور که هیچ مشوق اقتصادی به‌تنهایی نمی‌تواند همه نگرانی‌های خانواده‌ها را برطرف کند. اما نادیده گرفتن سلامت مادر می‌تواند یکی از زمینه‌های بی‌اعتمادی و نگرانی خانواده‌ها را تشدید کند.
از این منظر، سیاست‌های جوانی جمعیت زمانی می‌توانند به زندگی واقعی خانواده‌ها نزدیک شوند که حمایت از مادر را نه یک موضوع جانبی، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه‌های حمایت از خانواده بدانند.
از شعار حمایت تا اقدامات قابل سنجش
برای عبور از نگاه شعاری به حمایت از مادران، لازم است سیاست‌ها به اقداماتی روشن، مستمر و قابل ارزیابی تبدیل شوند.
نخست، برنامه‌های عملیاتی استمرار خدمات سلامت مادران در شرایط بحران باید با تعیین مراکز جایگزین، مسیرهای ارجاع، نیروی انسانی پشتیبان و مسئولیت مشخص دستگاه‌ها تدوین و به‌روزرسانی شود.
دوم، مادران باردار پرخطر و خانواده‌های دارای شرایط آسیب‌پذیر باید با رعایت محرمانگی اطلاعات شناسایی شوند تا در زمان نیاز، خدمات مورد نظر بدون تأخیر در اختیار آنان قرار گیرد.
سوم، خدمات مشاوره سلامت روان باید در کنار مراقبت‌های معمول دوران بارداری و پس از زایمان تقویت شود و دسترسی به این خدمات به شرایط اضطراری محدود نماند.
چهارم، خدمات غیرحضوری و سامانه‌های ارتباطی می‌توانند برای آموزش، اطلاع‌رسانی و پیگیری وضعیت مادران توسعه یابند؛ البته این خدمات باید مکمل مراقبت‌های حضوری باشند، نه جایگزین معاینات ضروری پزشکی.
پنجم، ارزیابی عملکرد دستگاه‌ها باید فراتر از شمارش تولدها باشد و شاخص‌هایی مانند پوشش مراقبت‌های دوران بارداری، دسترسی به خدمات اورژانسی مامایی، کیفیت ارجاع مادران پرخطر و استمرار مراقبت پس از زایمان را نیز در بر گیرد.
و در نهایت، هماهنگی میان دانشگاه‌های علوم پزشکی، مدیریت بحران، دستگاه‌های اجرایی و نهادهای حمایتی باید تقویت شود تا صیانت از سلامت مادران به مسئولیتی مشترک، روشن و پاسخگو تبدیل شود.
این اقدامات زمانی اثربخش خواهند بود که از سطح دستورالعمل و مکاتبه فراتر بروند و در زندگی روزمره مادران قابل مشاهده باشند؛ یعنی مادر بداند در شرایط عادی و اضطراری، برای دریافت مراقبت‌های ضروری به کجا مراجعه کند و چه نهادی مسئول حمایت از اوست.
مادر را در مرکز سیاست‌های جمعیتی قرار دهیم
جوانی جمعیت با بخشنامه و توصیه محقق نمی‌شود. خانواده‌ها زمانی می‌توانند با اطمینان درباره آینده خود تصمیم بگیرند که احساس کنند در برابر دشواری‌های زندگی تنها نیستند و حمایت از آنان به چند ماه نخست بارداری یا روزهای پس از تولد محدود نمی‌شود.
جنگ ۱۲روزه، ضرورت توجه به سلامت مادران در شرایط بحران را آشکار کرد؛ اما درس آن نباید در همان روزها باقی بماند. آنچه اهمیت دارد، تبدیل این تجربه به برنامه‌هایی پایدار برای روزهای عادی و اضطراری است.
شاید زمان آن رسیده باشد که در کنار پرسش همیشگی «چگونه فرزندآوری را افزایش دهیم؟»، پرسش دیگری را نیز جدی بگیریم: «چگونه شرایطی فراهم کنیم که مادر از آغاز بارداری تا سال‌های نخست مادری، از سلامت، امنیت و حمایت کافی برخوردار باشد؟»
پاسخ به این پرسش، نقطه اتصال سیاست‌های جمعیتی با زندگی واقعی خانواده‌هاست.
آینده جمعیت فقط در تعداد نوزادانی که متولد می‌شوند خلاصه نمی‌شود؛ در امنیت مادرانی نیز معنا پیدا می‌کند که این نسل را به دنیا می‌آورند و پرورش می‌دهند.
سمیه بوربور
مدیرمسئول پایگاه خبری عصر شفافیت و مسئول امور بانوان و خانواده فرمانداری ویژه شهرستان کرج
